Διάφορα: "Έμπλεξα εγώ με σένα εαυτέ"

 

«ΕΜΠΛΕΞΑ ΕΓΩ ΜΕ ΣΕΝΑ ΕΑΥΤΕ»

 

(Ο σχολιαστής βιβλίων και επαρκής αναγνώστης −για κάποιους και κριτικός− Παναγιώτης Γούτας με κάλεσε στον προσωπικό του χώρο για να ηχογραφήσουμε μία συνέντευξη που ήθελε να μου πάρει. Μου επέτρεψε να κοινοποιήσω τη συζήτησή μας στο blog ΛΑΦΥΡΑ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ή όπου αλλού κρίνω σκόπιμο. Τον ευχαριστώ για την όλη του πρωτοβουλία αλλά και για το ενδιαφέρον του για το πεζογραφικό μου έργο).

 

Play

 

Η μελωδία των αγαλμάτων, λοιπόν. Δεν νομίζεις πως ο τίτλος σου είναι υπέρ το δέον ποιητικός για πεζογραφικό βιβλίο;

 

Ναι, αλλά ο συγκεκριμένος τίτλος αποτελεί και τίτλο ενός ποιήματος, ενσωματωμένου στην υπόθεση του βιβλίου. Παράλληλα ενισχύει τα ποιητικά ιντερμέδια, που παρεμβάλλονται στη συνολική αφήγηση. Τελικά νομίζω πως είναι συμβατός με ένα ποιητικού τύπου μυθιστόρημα όπως είναι το Η μελωδία των αγαλμάτων.

 

Στα δύο από τα υπόλοιπα μυθιστορήματά σου σε απασχολεί μονίμως το παρελθόν. Η φοιτητική ζωή στη Ρεβάνς και η σχέση των παλιών συμμαθητών μεταξύ τους στο Πάντα είναι Αύγουστος, με πολλές αναφορές στα χρόνια του δημοτικού. Εδώ, πιστεύεις πως αλλάζει κάτι ή έχουμε πάλι μία από τα ίδια;

 

Όχι, εδώ οι αναφορές στο παρελθόν είναι ελάχιστες, σχεδόν μηδαμινές. Η υπόθεση ξετυλίγεται στο μεγαλύτερο μέρος της στο διάστημα 2007 έως 2010 (ο τότε παροντικός χρόνος του στόρι) και κατόπιν προσγειωνόμαστε στις αρχές του 2026 (δεύτερο μέρος).

 

Οι βασικές ηρωίδες σου έχουν φιλολογική κατάρτιση και σκευή, αλλά στις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις ή στην κατά πρόσωπο επικοινωνία τούς βγαίνει κάτι το πιο λαϊκό, ανάλαφρο και καθημερινό στη συμπεριφορά τους. Σκόπιμα συμβαίνει αυτό ή σου ξέφυγε η κατάσταση;

 

Αλίμονο αν οι ηρωίδες μου μιλούσαν σαν τον Μαρωνίτη ή τον Μπαμπινιώτη σε πανεπιστημιακά έδρανα, στις καθημερινές τους επαφές και συνομιλίες, επειδή σπούδασαν φιλολογία. Αλίμονο...

 

Έχεις πει και έχεις γράψει πως για τη μεταμοντέρνα γραφή των μυθιστορημάτων σου επηρεάστηκες, μεταξύ άλλων, και από υποδείξεις του πανεπιστημιακού Πάνου Μουλλά, που σε κατηύθυνε από τη μονοδιάστατη αυτοβιογραφία στην υφολογική και αφηγηματική ποικιλία. Μήπως όλο αυτό είναι τελικά μια ευκολία; Μήπως το έχεις παρακάνει με τη μεταμοντέρνα γραφή;

 

Γνωρίζεις καλά πως μπορεί και να υπονομευτεί ο μεταμοντέρνος τρόπος γραφής διά των ιδίων μεθόδων του και των υλικών του. Και δεν είναι καθόλου ευκολία όλο αυτό. Τουλάχιστον εγώ δεν τον βιώνω ως ευκολία. Ευκολία είναι η τάση να γράφουμε πολύ απλές, σχεδόν απλοϊκές ιστορίες για να μπορεί να τις χωνεύει ο βιαστικός σημερινός αναγνώστης, που, λόγω face book και μηνυμάτων κινητού, έχει εξοικειωθεί με μικρής έκτασης κείμενα, γιατί δεν μπορεί να συγκεντρωθεί σε μία μεγαλύτερης έκτασης και πιο πολύπλοκη αφήγηση.

 

Μεταμορφώνεσαι από το διήγημα στο μυθιστόρημα όπως ο δόκτωρ Τζέκιλ στον μίστερ Χάιντ, και το αντίστροφο. Γιατί συμβαίνει αυτό;

 

Ναι, στο διήγημα λειτουργώ διαφορετικά. Είμαι πιο εσωστρεφής, πιο παραδοσιακός, πιο καλουπαρισμένος. Στο μυθιστόρημα απελευθερώνομαι αρκετά, γίνομαι εξωστρεφής, πειραματίζομαι, δίνω λόγο σε πολλά πρόσωπα να πουν τη δική τους εκδοχή της ζωής τους. Γιατί συμβαίνει αυτό; Τι να σου πω; Ρώτα τον Γιώργο Ιωάννου. Και τον Μιχαήλ Μπαχτίν.

 

Πολλά τα εμβόλιμα ποιητικά στοιχεία μέσα στο μυθιστόρημα, όπως και στα παλιότερα μυθιστορήματά σου. Τελικά μήπως είσαι ένας κρυπτόμενος ποιητής διά της πεζογραφίας;

 

Μπορεί. Ξεκίνησα ως ποιητής, αγαπώ την ποίηση, κυκλοφόρησα μία ποιητική συλλογή, και νομίζω ότι ομορφαίνει γενικά ο πεζός λόγος αν μπολιαστεί με ποιητικά στοιχεία. Τόσο απλά.

 

Κάποια κεφάλαια του μυθιστορήματος υπήρξαν διηγήματα σε παλιότερες συλλογές σου. Γιατί το έκανες αυτό; Δεν βαραίνει με τόσα κείμενα, πρόσωπα και γεγονότα το βιβλίο σου;

 

Κι όμως, θα έπρεπε να γνωρίζεις και να θυμάσαι, πως τα διηγήματα στα οποία αναφέρεσαι προϋπήρχαν ως κεφάλαια του μυθιστορήματος στην πρώτη γραφή του. Αλλά και έτσι να μην είχαν τα πράγματα, ο συγγραφέας έχει το δικαίωμα να κόβει μέρος από παλιό του έργο για να εμπλουτίσει κάποιο καινούριο. Σαν το μπόλιασμα, με μάτι ή με κεντράδι, του κηπουρού στα νέα φυτά που θέλει να αναπτυχθούν. Είναι θεμιτή διαδικασία. Δημιουργική και χρήσιμη.

 

Έβαλες πολλά μικρά κεφάλαια στο μυθιστόρημα για να μας το προσφέρεις σε μικρές εύπεπτες μπουκίτσες ή υπήρχε και κάποιος άλλος λόγος;

 

Η μία εκδοχή, η απλή, είναι αυτό που λες. Η άλλη, η πιο σύνθετη, για να εκφράσω και να αποτυπώσω την κατακερματισμένη εποχή μας, με τα κατακερματισμένα ανθρώπινα πάθη και συναισθήματα.

 

Στο στόρι σου υπάρχει μία απόπειρα αυτοκτονίας (για να μη κάνω σπόιλερ δεν θα αναφέρω την κατάληξη αυτής της απόπειρας), υπάρχει ομοσεξουαλικότητα, περιγραφή ευρωπαϊκής πόλης που δεν έχεις ποτέ σου επισκεφθεί και αρκετή απιστία. Εσύ, που είσαι σχολαστικός και ακριβολόγος στη γραφή σου, πώς γράφεις για πράγματα που δεν τα γνωρίζεις από πρώτο χέρι ή τα μισοξέρεις μέσα από βιώματα τρίτων;

 

Κατ’ αρχάς δεν μπορείς να ξέρεις ακριβώς τι γνωρίζω καλά και τι όχι. Από την άλλη, αλίμονο αν ο συγγραφέας έγραφε μόνο για όσα βίωσε ή γνώρισε από πρώτο χέρι. Τότε, για να αποτυπωθεί ένα έγκλημα σε ένα βιβλίο, θα έπρεπε ο συγγραφέας να κάνει πρώτα έναν φόνο! Το φαντάζεσαι; Θα γέμιζαν οι φυλακές συγγραφείς, γιατί οι πραγματικοί δολοφόνοι, συνήθως, δεν γράφουν βιβλία.

 

Γνωρίζω καλά πως το περιοδικό «Η γυναίκα» το αγόραζε τακτικά η μητέρα σου και πως έχεις κρατημένα παλιά τεύχη της στη βιβλιοθήκη σου. Μήπως προβάλεις τον συναισθηματικό της κόσμο στην ηρωίδα σου, την Ελπίδα, που κάνει κι εκείνη κάτι παρόμοιο στο μυθιστόρημα;

 

Πιθανόν, δεν το έχω σκεφτεί. Νομίζω όμως πως δεν έχει νόημα να ψαχτώ επ’ αυτού ούτε να ψυχαναλυθώ. Άλλωστε η ψυχανάλυση σκοτώνει τη λογοτεχνία, αλλά και όλες τις καλές τέχνες, χρόνια τώρα. Διαφωνείς;

 

Τα κορίτσια των βασικών ηρωίδων σου τα βρίσκω πολύ συντηρητικά σε σχέση με τις μητέρες τους. Γιατί δεν πήρες μέτρα να τους προφυλάξεις; Δεν σε ανησυχεί η πορεία τους;

 

Δεν συμφωνώ καθόλου. Το καθένα τράβηξε τον δρόμο του, σύμφωνα με το πρόσταγμα και τις υποδείξεις της εποχής του. Και ποιος είμαι εγώ για να τις προφυλάξω ή για να τις κατευθύνω; Ο κηδεμόνας τους; Τις αφήνω ελεύθερες στην πορεία που χάραξαν. Νομίζω είναι πιο έντιμο, γλιτώνω παράλληλα και από την, διά της λογοτεχνίας, κατήχηση ή από την ιδεοληψία της «ορθής» οδού.

 

Δεν βρίσκω καμία καθαρά πολιτική ή ιδεολογική θέση σου στα μέχρι τώρα βιβλία σου. Θα έλεγα πως είσαι ένας απολιτίκ συγγραφέας, ακόμη κι αν αναφέρεσαι σε πολιτικοϊστορικά γεγονότα. Γιατί φοβάσαι να εκτεθείς σε αυτόν τον τομέα, αφού όλα στη ζωή μας, κι αυτά που λέμε κι αυτά που αποσιωπούμε, έχουν, τελικά, πολιτικό χαρακτήρα και χροιά;

 

Πιστεύω ότι η ιδεολογία του συγγραφέα δεν πρέπει να καπελώνει το έργο του και τους αναγνώστες του. Δεν είναι δειλία αυτό εκ μέρους του συγγραφέα, είναι, πιστεύω, ευφυία και διάκριση. Επίσης είναι συζητήσιμο αν όλα στη ζωή μας ανάγονται ή πρέπει να ανάγονται στην πολιτική. Στο κάτω κάτω, όπως είπε και ο Μάριος Χάκκας, εκεί γύρω στο 1970: «μόνο ο σεξουαλισμός θα μας σώσει / ο σοσιαλισμός δεν θα έρθει».

 

Θα έγραφες από κοινού μαζί με κάποιον άλλον συγγραφέα ένα βιβλίο; Ή μήπως το θεωρείς εξεζητημένο;

 

Θα σου απαντήσω πάλι με τα λόγια κάποιου άλλου. Με το σχόλιο-αφορισμό του Άγγλου συγγραφέα Έβελιν Γουό: «Δεν μπορώ να καταλάβω πώς δύο συγγραφείς γράφουν μαζί ένα βιβλίο. Για μένα αυτό μοιάζει σαν να κάνουν τρεις άνθρωποι μαζί ένα παιδί».

 

Ποια η γνώμη σου για τα ιστορικά μυθιστορήματα και τις μελλοντολογικές δυστοπικές αφηγήσεις; Θα επιχειρούσες ποτέ να γράψεις κάτι τέτοιο;

 

Έχω μια πάγια θέση, μια θέση αρχής αναφορικά με τη συγγραφή, που την εφαρμόζω πιστά: Ο συγγραφέας, ο κάθε συγγραφέας, είναι ταγμένος να καταγράφει την εποχή του. Δεν θα μπορούσα να γράψω για μια παλαιότερη εποχή που δεν τη γνωρίζω καθόλου, για να την εξιδανικεύσω ή για να τη συστήσω στον αναγνώστη, ούτε να ασχοληθώ με μια μελλοντολογική αφήγηση για να τον προφυλάξω δήθεν για κάτι που καραδοκεί στο μέλλον. Με αφορά το παρόν και όσα μπορώ να κατανοήσω από αυτά που συμβαίνουν γύρω μου σήμερα. Κατανοώ όμως πως η λογοτεχνία, ως ευρύτερη έννοια, εμπεριέχει και παρελθοντολογικές και μελλοντικές αφηγήσεις. Εμένα όμως αυτές δεν με αφορούν.

 

Μυθιστόρημα, διήγημα, ποίηση και δοκίμιο. Νομίζω κρατάς πολλά καρπούζια στην ίδια μασχάλη.

 

Τα μοιράζω, ανά δύο σε μία μασχάλη, και κάπως ελαφρύνεται έτσι το συνολικό βάρος. Επομένως βρίσκει κανείς τρόπους για όλα. Μεράκι να υπάρχει και καλή καρδιά.

 

Υπάρχει περίπτωση να χρησιμοποίησες για κάποιο ή κάποια κεφάλαια του βιβλίου σου τεχνητή νοημοσύνη; Ποια η γνώμη σου για τη γενικευμένη ανησυχία των συγγραφέων μήπως επικρατήσει τελικά της ανθρώπινης νόησης και ψυχοσύνθεσης;

 

Όταν έγραφα το βιβλίο, δηλαδή τα επτά όγδοα των σελίδων του, δεν υπήρχε ακόμη τεχνητή νοημοσύνη. Όσο για τη γενικευμένη ανησυχία των συγγραφέων την κρίνω κάπως υπερβολική. Ας περιμένουμε όμως να δούμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα στο εγγύς μέλλον, και, τότε, θα σου πω περισσότερα.

 

Τώρα, μετά το μυθιστόρημα, θα ακολουθήσει πάλι συλλογή διηγημάτων για να ισορροπήσεις τα πράγματα, ως αθεράπευτα Ζυγός που είσαι;

 

Όχι, έπεσες έξω. Θα ακολουθήσει, μάλλον, κάποια νουβέλα. Ίσως, πάλι, μυθιστόρημα.

 

Θέλεις, πλησιάζοντας προς το τέλος αυτής της συνομιλίας μας, να μιλήσεις στο κοινό σου για τη σχέση μας ή φοβάσαι μήπως θεωρήσουν πως πάσχεις από διπολική συμπεριφορά;

 

Θα αναφερθώ σε αυτή τη σχέση μας πάλι μέσω τρίτου προσώπου. Μέσα από έναν και μόνο στίχο του ποιητή Γιάννη Υφαντή: «Έμπλεξα εγώ με σένα εαυτέ»[1].

 

Τελικά γιατί γράφεις;

 

Δεν ξέρω. Ο Μπόρχες επ’ αυτού είχε πει κάποτε…

 

Έλεος πια! Είσαι ανυπόφορος! Σταματώ εδώ!

 

Λυπάμαι που θα το πω, αλλά το ίδιο σκέφτομαι κι εγώ, κάποιες φορές, για σένα…

                                                       

Stop

---

[1] Στίχος από το ποίημα του Γιάννη Υφαντή «Κρυφό παράπονο». Περιλαμβάνεται στην ποιητική του συλλογή Μανθρασπέντα (Κέδρος, 1980).

Ελληνική λογοτεχνία: Όχθος

 

ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΟΧΤΟΣ»

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΤΑΤΗΡΗ

(εκδόσεις Βαγονέτο, 2026)

 

Στα όρια της εκθηρίωσης

 

Ο Δημήτρης Στατήρης στην ενδιαφέρουσα νουβέλα του «Όχτος» κατάφερε να χωρέσει πολλά θέματα σε 95 μόλις σελίδες. Τη σκληρή ζωή της υπαίθρου σε κάποιο χωριό του θεσσαλικού κάμπου, περασμένων δεκαετιών. Τη σκληρή πατριαρχία που τσαλαπατούσε τη γυναικεία αξιοπρέπεια. Τα λογής μυστικά του χωριού που λίμναζαν επί χρόνια στη σιωπή ή και στην άγνοια. Τα αταβιστικά ένστικτα του βασικού ήρωα του στόρι, του Στρατή Ξούγκου, μιας μορφής αλλόκοτης που ζει σαν σκιά στο χωριό, κυνηγημένος πρωτίστως από τον εαυτό του και τα τραυματικά παιδικά του βιώματα. Την απατηλή εντύπωση του τι θεωρείτο κάποτε ανδρισμός. Την καταγραφή της λιτής και φτωχικής ζωής των ανθρώπων. Τα παιχνίδια της τύχης και του απρόοπτου. Κι εντέλει τη ζωοποίηση των ανθρώπων, που φτάνουν, κάποιες φορές, στα όρια της εκθηρίωσης. Η καταγραφή και η αποτύπωση, δηλαδή, μιας κοινωνίας που χάνει κάθε ηθικό φραγμό, κάθε πολιτισμικό εχέγγυο και μεταλλάσσεται σε αγέλη θηρίων.

Η νατουραλιστική αυτή νουβέλα είναι πολυφωνική. Η αφήγηση μοιράζεται σε 4 ανισομερή κεφάλαια. Στο πρώτο, που είναι τριτοπρόσωπο και έχει τη μεγαλύτερη έκταση, έχουμε την αποκάλυψη ενός μυστικού αλλά και τη σκιαγράφηση του συνολικού πορτρέτου του Στρατή. Στο δεύτερο, μιλά η Ρένα, που απέκτησε γιο με τον Στρατή, δίχως να το γνωρίζει ο άντρας της. Στο τρίτο κεφάλαιο μιλά ο Πέτρος, ο γιος του Στρατή. Τέλος στο τελευταίο κεφάλαιο −υποβλητική η τελευταία παράγραφος, όπου μέσα στην εκθηρίωση του ήρωα, λάμπει ακόμη μια ελάχιστη αχτίδα ανθρωπιάς− ο Στρατής ζει και περιφέρεται σαν αγρίμι στα βουνά, όπως η ηρωίδα του Παπαδιαμάντη στην αξεπέραστη «Φόνισσα».

Η γλώσσα του Στατήρη είναι κοφτή, σπινταριστή και το βλέμμα του άκρως σκηνοθετικό. Φαίνεται πως ο συγγραφέας κρατά αποστάσεις από τα γεγονότα, μη έχοντας ο ίδιος, ως αφηγητής, καμία συναισθηματική εμπλοκή. Δεν τον ενδιαφέρει να νιώσει, αλλά να δείξει. Όλο το πρώτο κεφάλαιο μπορεί να εκληφθεί ως ένα παρατεταμένο, εν εξελίξει και αναπτύξει, πλάνο, που αποτυπώνει εύγλωττα τη σκληρή πραγματικότητα ενός χωριού.

Παντού, σε κάθε κίνηση του βασικού ήρωα, υπερτερεί η βία (κληρονομούμενη από γενιά σε γενιά), η αποκτήνωση, η συνειδησιακή εξαθλίωση, αλλά και η φτώχεια και η ανέχεια (άγνοια) των χωριανών απέναντι σε δυσάρεστες καταστάσεις που τους υπερβαίνουν δραματικά. Ο όχτος, η κατεβασιά σε ένα ποτάμι, λίγο έξω από το χωριό, που έδωσε τον τίτλο στο βιβλίο και που καταφεύγουν τα πρόσωπα της νουβέλας, είναι ένας αφηγηματικός τόπος που λειτουργεί ως σκοτεινή και ανελέητη δίνη που ρουφά τους ανθρώπους στα αδηφάγα σπλάχνα της.

Φαίνεται πως ο ιδιαίτερος αυτός πεζογράφος συνεχίζει μια παράδοση καταγραφής της σκληρής ελληνικής επαρχίας προηγούμενων δεκαετιών, με τα κρυφά μυστικά της, τα σκληρά της ήθη κι έθιμα, τις δεισιδαιμονίες της, τη βία, τη γυναικεία υποτίμηση, τον κακώς εννοούμενο ανδρισμό και την αναξιοπρέπειά της. Ακολουθεί δηλαδή τη ροή σημαντικών αφηγήσεων του παρελθόντος, όπως «Η φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, το «Ο ζητιάνος» του Ανδρέα Καρκαβίτσα ή «Το τέλος της μικρής μας πόλης» του Δημήτρη Χατζή, φτάνοντας μέχρι το «Ντιάλιθ’ μ Χριστάκη» του Σωτήρη Δημητρίου και τη «Λυκοχαβιά» του Κώστα Μπαρμπάτση (ενδεικτικοί οι τίτλοι). Με τους δύο τελευταίους ο Στατήρης συγγενεύει και στον τομέα της ντοπιολαλιάς, που την αποτυπώνει εξαιρετικά στα τρία πρωτοπρόσωπα και εξομολογητικά κεφάλαια, αυτά της Ρένας, του Πέτρου και του Στρατή.

Το ζητούμενο, μετά την ανάγνωση του βιβλίου του Στατήρη, είναι η απάντηση στις εξής αναρωτήσεις: Πόσο έχει αλλάξει σήμερα η ελληνική επαρχία (η ελληνική κοινωνία εν γένει) από τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, που αναφέρεται ο συγγραφέας; Έχουν καλυτερέψει αισθητά τα πράγματα ή θα συναντήσουμε ακόμη παραδείγματα αταβισμού και ζωοποίησης των ανθρώπων της; Φοβάμαι πως οι απαντήσεις δεν είναι καθόλου καθησυχαστικές. Οι συχνές γυναικοκτονίες, για τις οποίες συχνά κάνουν λόγο τα μέσα ενημέρωσης, μάλλον μαρτυρούν το αντίθετο.

 

Π. Γ.

 

(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «περί ου». Στις 24 Οκτωβρίου 2026, στη στήλη «Βιβλία που εντοπίσαμε»)

Απόψεις: Η φωνή των λογοτεχνών

 

Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ

  

             

Κάποτε οι πράξεις και ο λόγος των λογοτεχνών είχαν δύναμη και αποτελεσματικότητα στις πλατιές μάζες. Διαλογίζονταν ο Άλεν Γκίνσμπεργκ, ο Πήτερ Ορλόβσκι και άλλοι φίλοι της Δύναμης της Αλήθειας έξω από πυρηνικές εγκαταστάσεις του Κολοράντο και σταματούσαν τα φορτία με τα πυρηνικά απόβλητα. Έγραφε ο Νόρμαν Μέιλερ το «Στρατιές της νύχτας» και μαζί με τον Νόαμ Τσόμσκι ταρακουνούσαν συθέμελα το Πεντάγωνο στον πόλεμο του Βιετνάμ, ενώ ο Φίλιπ Ροθ, αρκετές δεκαετίες μετά, έκανε ανατομία του εθνικού αυτού τραύματος μέσα από βιβλία του («Αγανάκτηση», «Αμερικανικό ειδύλλιο» κ.ά.) και γίνονταν θέμα συζήτησης σε όλη την Αμερική, μηδεμιάς εξαιρουμένης των εκάστοτε κυβερνήσεων, που αναλογίζονταν τις περασμένες εσφαλμένες αποφάσεις της κρατικής εξουσίας. Έγραφε ο Κούντερα την «Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι» και διαμόρφωνε συνειδήσεις κατά του σοβιετικού ολοκληρωτισμού της εποχής με την εισβολή των ρωσικών στρατευμάτων στην Πράγα. Σήμερα δεν μπορούν να συμβούν παρόμοια συμβάντα με ανάλογη δύναμη, έκταση και αποτελεσματικότητα. Οι λογοτέχνες θαρρείς και έχασαν τη φωνή τους. Εγκλήματα της Χαμάς κατά των Εβραίων, παλαιστινιακή γενοκτονία εκ μέρους των Εβραίων και αφανισμός της Γάζας, απειλή ισοπέδωσης του Ιράν από τον Τραμπ στο όνομα της «διεθνούς ειρήνης», εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και πόλεμος που συνεχίζεται, και, ουσιαστικά, οι συνειδήσεις των λαών δεν έχουν ταρακουνηθεί. Και αν υπήρξαν κάποιες μεμονωμένες αντιδράσεις και φωνές, αυτές δεν είχαν οικουμενική αλλά στενά ιδεολογική (κομματική) χροιά και τοπική εμβέλεια. Χαμήλωσε άραγε η φωνή των απανταχού λογοτεχνών ή αυξήθηκε με τα χρόνια η κρατική ισχύς και η αυθαιρεσία; Ή μήπως το κοινό, μέσα στον θόρυβο της εποχής, έχει απωλέσει την ικανότητά του να ακούει;

Π. Γ.

 

(στη φωτογραφία η αντίδραση του Γκίνσμπεργκ και φίλων της Δύναμης της Αλήθειας, στις 14 Ιουλίου του 1978· τραβήχτηκε από τον νεαρό τότε φωτογράφο Joe Daniel)

 

Ποίηση: Πυκνά φρύδια

 

ΠΥΚΝΑ ΦΡΥΔΙΑ

 

 

«Μου αρέσει που περιποιούμαι τα φρύδια σας!» 

του είπε απρόσμενα η κομμώτρια

−πάνω κάτω στα τριάντα−

που τον κουρεύει εδώ και αρκετούς μήνες.

«Μου θυμίζουν τον πατέρα μου.

Είχε κι εκείνος πυκνά φρύδια σαν τα δικά σας

και του τα περιποιόμουνα.

Έφυγε νέος, πριν από δύο χρόνια.

Να, σχεδόν στην ηλικία σας!»

 

Συνοφρυώθηκε.

Η συγκυρία

οι συμπτώσεις

το ρίγος του πρόωρου θανάτου.

 

Την επόμενη φορά τον κούρεψε κομμωτής,

εκατό μέτρα μακριά από το παλιό κομμωτήριο. 

Όσο του διόρθωνε

με γρήγορες ψαλιδιές

τα φρύδια,

του μιλούσε με θαυμασμό

για το διπλό του Ολυμπιακού στη Μασσαλία.

 

Π. Γ.

Ελληνική λογοτεχνία: Η κόκκινη γελάδα

 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΘΩΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ,

ΓΙΑ ΤΟ ΔΡΑΜΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

 

Μιλτιάδης Φρύσσας, Η κόκκινη γελάδα, μυθιστόρημα, Βαγονέτο, 2026

 

[Οι νεότευκτες εκδόσεις «Βαγονέτο» του (μεταξύ άλλων) συγγραφέα Γιώργου Γκόζη, πρόλαβαν ήδη στους λίγες μήνες που λειτουργούν να δώσουν δείγματα καλής λογοτεχνίας με υψηλή αισθητική και τυπογραφική ποιότητα στο όλο εκδοτικό αποτέλεσμα. Ένα από τα πλέον πρόσφατα βιβλία αυτών των εκδόσεων (κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2026) είναι και το μυθιστόρημα του Μιλτιάδη Φρύσσα «Η κόκκινη γελάδα»].

 

Πρωταγωνιστές που το όνομα όλων τους αρχίζει από το γράμμα Θ (γαργαλιστική η παρήχηση του θήτα). Κατ’ επίφαση ανέμελες καλοκαιρινές διακοπές δύο ζευγαριών, τα κορίτσια των οποίων γίνονται φίλες. Ερωτικές απιστίες και γράμματα που μαρτυρούν τα γεγονότα και συντομεύουν την επερχόμενη ρήξη. Συνεχή φλας μπακ από το παρόν στο παρελθόν, για να γνωρίσουμε, και μέσω των προγόνων του, την ιδιοσυγκρασία του ήρωα Θρασύβουλου Θράσσου. Αναζήτηση, δεκατέσσερα χρόνια μετά τον χωρισμό, του νήματος που ενώνει το σήμερα με τα περασμένα, μέσω του περιεχομένου μιας παλιάς σκονισμένης βαλίτσας. Και ένα λογοτεχνικό βιβλίο που ο Θρασύβουλος Θράσσος (εδώ, πλέον, φανερό προσωπείο του συγγραφέα Φρύσσα, με τα δύο σίγμα, μάλιστα, στο επώνυμό του) που για ανεξήγητους λόγους γνωρίζει ανέλπιστη επιτυχία – η τελευταία ενότητα, γεμάτη χιούμορ, σαρκασμό, λεπτή ειρωνεία αλλά και αυτοϋπονόμευση, όλα τους τραβηγμένα στα άκρα, με σκωπτική διάθεση για τον εν Ελλάδι συγγραφικό και εκδοτικό χώρο και το πώς αυτός λειτουργεί.

Το πρώτο βιβλίο του ογδοντάχρονου, πλέον, Μιλτιάδη Φρύσσα (1946) περιέχει αρκετές αρετές και εκπλήξεις. Έξυπνη δομή, ευρηματικότητα, βιωματικά στοιχεία εντέχνως παραλλαγμένα, κοινωνική κριτική, ειρωνεία των επίπλαστων συζυγικών σχέσεων και του θεσμού της οικογένειας, σχολιασμό  του συγγραφικού παιχνιδιού και του τρόπου που είναι στημένο όλο το σύστημα αναφορικά με τις κυκλοφορίες βιβλίων και τις εκδοτικές επιτυχίες. Περιέχει επίσης αρκετές εξαιρετικά περίτεχνες σελίδες, γραμμένες με μεγάλη λογοτεχνικότητα. Ξενίζει το γεγονός πώς αυτός ο συγγραφέας δίσταζε να κυκλοφορήσει κάποιο βιβλίο του τόσα χρόνια. Ρομαντική διάθεση αποφυγής δημοσίευσης έργου για να έχει ουσία, αγνότητα και γνησιότητα η συγγραφική πράξη (όρα περίπτωση Σάλιντζερ), αφόρητη τελειομανία ή κάποια ανασφάλεια σχετικά με το αποτέλεσμα που θα προέκυπτε, τι από τα παραπάνω  υπερίσχυσε και τον κράτησε μακριά από συμφωνίες με εκδοτικούς οίκους; Κύριος οίδε… Είναι πάντως προφανές ότι υπάρχει σχολαστική προεργασία του υλικού του, ότι, δηλαδή, ο συγγραφέας έχει δουλέψει αρκετά μέχρι να πάρει την απόφαση της πρώτης κυκλοφορίας, παρότι κι αυτό το διακωμωδεί (ίσως κάπως ενοχικά) στις τελευταίες σελίδες του. Όμως, ακόμη και ο Σάλιντζερ, στο παρελθόν, που είχε απομονωθεί στο κτήμα του γράφοντας με καταιγιστικούς ρυθμούς δίχως να δημοσιεύει τίποτα (ο ψυχισμός του, μεταξύ άλλων, είχε κλονισθεί, εκτός του μετατραυματικού σοκ πολέμου, και από την απροσδόκητη επιτυχία του «Ο φύλακας στη σίκαλη») είχε προλάβει να χριστεί συγγραφέας. Γιατί, όπως σωστά επισημαίνει στο βιβλίο του και ο Φρύσσας διά στόματος Θρασύβουλου Θράσσου, «αν δεν τυπώσεις έστω ένα βιβλίο, δεν λογίζεσαι συγγραφέας».

Όπως, λοιπόν, ο Θράσσος του μυθιστορήματος κυκλοφόρησε την «Αδελφότητα» (μυθοπλαστικό εύρημα), έτσι και ο Φρύσσας υπέκυψε στον πειρασμό να εκτεθεί, έστω αργά, στο αναγνωστικό κοινό με την «Κόκκινη γελάδα» του, ένα βιβλίο που μόνο πρωτόλειο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί.

Ένα τελευταίο σχόλιο, τώρα, για τον τίτλο του βιβλίου. Συνειρμικά με παρέπεμψε στον τίτλο του μυθιστορήματος του Βασίλη Τσιαμπούση «Γαλάζια αγελάδα» (Μεταίχμιο, 2013). Ο τίτλος του Τσιαμπούση μπορεί να εκληφθεί ως ένας πολυεπίπεδος συμβολισμός για την ίδια την Ελλάδα και την περιπέτειά της στον 20^ο αιώνα, μέσα από μαρτυρίες υπαρκτών προσώπων και αξιοποίηση της τοπικής ιστορίας (μικροϊστορίας) της Ανατολικής Μακεδονίας (Σέρρες, Δράμα). Ο τίτλος του Φρύσσα δεν νομίζω να εμπεριέχει κάποιον, παρόμοιας έκτασης, βαρυσήμαντο συμβολισμό. Παραπέμπει απλώς στη γέννηση εκείνου του αξιαγάπητου κοκκινόχρωμου μοσχαριού, της Ρόζας, ένα ζώο που ανέπτυξε μια ιδιαίτερη σχέση φιλίας και οικειότητας με τον ήρωα του στόρι, σ’ ένα κεφάλαιο ιδιαίτερα καλογραμμένο και συγκινητικό, που, αυθόρμητα, μας φέρνει στον νου εκείνο το απόφθεγμα του Λουντέμη: «Γνώρισα τους ανθρώπους και αγάπησα τα ζώα». Όμως, τώρα που το ξανασκέφτομαι, έχει κι αυτό τον δικό του ιδιαίτερο συμβολισμό στη μυθοπλασία του Φρύσσα.

 

Δείγμα γραφής (σ. 60)

 

Με αυτά και μ’ εκείνα είχαν ανακαλύψει το χάδι, που εκείνος τουλάχιστον, το λάτρευε. Η Ρόζα άφηνε τη ροζ γλωσσίτσα της να κρέμεται κάπως έξω από τα παχιά της χείλη και ο Θρασύβουλος την χάιδευε. Προφανώς αυτό άρεσε και στη Ρόζα, που μόλις τον έβλεπε να πλησιάζει, είτε για μπάνιο είτε για απλή επίσκεψη, κάτι που επαναλαμβανόταν συχνά πυκνά, κρεμούσε τη γλώσσα της έξω και περίμενε. Τι καταλάβαιναν τώρα οι δυο τους από κάτι τέτοιο, ένας θεός ξέρει.

 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

 

Ο Μιλτιάδης Δημητρίου Φρύσσας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1946. Σπούδασε αρχιτεκτονική στην Πολυτεχνική Σχολή του Α. Π. Θ. Διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί σε λογοτεχνικά περιοδικά και στο διαδίκτυο. Η ΚΟΚΚΙΝΗ ΓΕΛΑΔΑ είναι το πρώτο του βιβλίο.

 

Π. Γ.

 

(δημοσιεύτηκε στην book press στις 13/10/2026· μπορείτε να διαβάσετε την κριτική στην παρακάτω διεύθυνση: https://bookpress.gr/kritikes/elliniki-pezografia/27085-i-kokkini-gelada-tou-miltiadi-fryssa-mythistorima-gia-tin-athootita-ton-zoon-gia-to-drama-ton-anthropon )

 

Η αναγνωστική πρόταση του μήνα: Νίκος Δαββέτας

 

Η ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

 

 

 

[Μία φορά κάθε μήνα θα προτείνεται από το blog ένα βιβλίο, πρόσφατης ή παλαιότερης κυκλοφορίας, ως αναγνωστική πρόταση. Γι’ αυτόν τον μήνα θα μας απασχολήσει η νουβέλα του Νίκου Δαββέτα Η δεσμοφύλακας (Πατάκης, 2025)]

 

●

 

Οι αναφορές στην πατρική ή στη μητρική μορφή αλλά και οι σχέσεις των συγγραφέων με τους γονείς τους (δεν μ’ αρέσει η φράση «ξεκαθάρισμα λογαριασμών», που συχνά συναντώ σε κριτικά σημειώματα για παρόμοιου τύπου βιβλία) αποτέλεσαν στο παρελθόν θεματολογία που έδωσε σπουδαία μυθιστορήματα ή νουβέλες, ιδίως στη μεταφρασμένη λογοτεχνία (Φίλιπ Ροθ Πατρική κληρονομιά, Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ Ο κηπουρός και ο θάνατος, Ρίτσαρντ Φορντ Μεταξύ τους, Ανί Ερνό Τα χρόνια κτλ.) Στο ίδιο μήκος κύματος με τους παραπάνω λογοτέχνες φαίνεται πως  κινείται και ο Νίκος Δαββέτας (1960) στη σχετικά πρόσφατη νουβέλα του Η δεσμοφύλακας (εκδ. Πατάκη, 2025)

Η νουβέλα, γραμμένη σε πρώτο (σε κάποια σημεία και σε δεύτερο) πρόσωπο, περιλαμβάνει 50 σύντομα ενσταντανέ, δύο ή τριών σελίδων κατά μέσο όρο το καθένα. Έχουν ξεχωριστό τίτλο, ποιητική απόληξη και το καθένα κομίζει το δικό του μερίδιο δραματικότητας και αφηγηματικής έντασης στη συνολική αφήγηση. Όλα θα μπορούσαν να σταθούν και σαν αυτόνομα κομψά αφηγήματα, περιστρεφόμενα γύρω από τον πυρήνα μιας αρχετυπικής μητρικής μορφής −της μάνας του αφηγητή− που αργοπεθαίνει από Αλτσχάιμερ.

Παράλληλα με τη σχέση μητέρας-γιου και με το τέλος αυτής της γυναίκας, πληροφορούμαστε πολλά γεγονότα από τη ζωή της όταν ήταν νέα και γερή, και από το επάγγελμά της ως σωφρονιστική υπάλληλος στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ. Αρκετές σελίδες, πάλι, καταθέτουν συγκλονιστικά ντοκουμέντα από την ιστορία των φυλακών Αβέρωφ, ιδίως ιστορίες με βαρυποινίτισσες, που αποτυπώνουν και το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής. Όλα τα παραπάνω ο Δαββέτας τα συνταιριάζει με αξιοθαύμαστη οικονομία λόγου, χρησιμοποιώντας τις ελάχιστες δυνατές λέξεις. Σ’ αυτό προφανώς τον βοήθησε και η πολύχρονη ενασχόλησή του με την ποίηση, προτού αποφασίσει να στραφεί ολοκληρωτικά στην πεζογραφία.

Ο Δαββέτας, σε δύο σημεία του βιβλίου (στη φράση-μότο του Φίλιπ Ροθ από το μυθιστόρημά του Το φάντασμα φεύγει, αλλά και στη δεύτερη παράγραφο του οπισθόφυλλου, που έχει την υπογραφή του) μας ενημερώνει και μας υπενθυμίζει πως η νουβέλα μπορεί να εκληφθεί ως εξομολόγηση μεταμφιεσμένη σε μυθοπλασία ή ως μυθοπλασία μεταμφιεσμένη σε αυτοβιογραφική εξομολόγηση. Αυτή η διευκρίνηση του τρόπου γραφής του βιβλίου (βίωμα και μυθοπλασία ισόποσα μοιρασμένα) σε συνδυασμό με τη λεκτική ακρίβεια, τη δύναμη του θέματος, τη ρέουσα αφήγηση και την έλλειψη γλυκερού συναισθηματισμού στην απόδοση των τελευταίων στιγμών της μητέρας του αφηγητή, κάνει τη νουβέλα του Δαββέτα όχι απλώς αξιοπρόσεκτη και ευανάγνωστη, αλλά, θα έλεγα, άκρως σημαντική και αξιοζήλευτη.

 

Δείγμα γραφής (σς. 120-121)

 

Η ψυχολόγος της αστυνομίας, που μιλά με την υποψήφια αυτόχειρα, μας κάνει ένα αποθαρρυντικό νεύμα, όμως εγώ τεντώνοντας ξαφνικά τα χέρια μου την έχω ήδη αρπάξει από το μπράτσο και την έχω τραβήξει βίαια προς τα μέσα. Πέφτει με δύναμη στο μωσαϊκό, βγάζοντας μια πνιχτή κραυγή. Με βρίζουν σχεδόν όλοι, υπεύθυνοι και ανεύθυνοι παρόντες, αποδοκιμάζοντας έντονα την παρακινδυνευμένη μου κίνηση, που θα μπορούσε να της κοστίσει τη ζωή.

«Ποιος σας έδωσε το δικαίωμα να επέμβετε; Ποιος είστε;» μου φωνάζει αναψοκοκκινισμένος ένας νεαρός αστυνομικός.

«Ποιος είμαι; Ο δεσμοφύλακας της μητέρας μου!»

 

Παναγιώτης Γούτας

 

 

Απόψεις: Για τον Κώστα Ριζάκη

 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΡΙΖΑΚΗ

 

 

            

Δεν στάθηκε δυνατόν να παραβρεθώ στο φιλολογικό μνημόσυνο του σημαντικού ποιητή Κώστα Ριζάκη (1960-2026). Θέλω ωστόσο, με αφορμή τις αντικρουόμενες εκδοχές για την προσωπικότητά του, που, τελευταία, ακούω και διαβάζω στα κοινωνικά δίκτυα, να καταθέσω τη δική μου εκδοχή και άποψη για τον άνθρωπο και ποιητή Ριζάκη. Τον γνώριζα από την εποχή της «Παρόδου» και τα αφιερώματα του περιοδικού, στα οποία, κατά καιρούς, μου ζητούσε να συμμετάσχω. Μιλούσαμε στο τηλέφωνο πάμπολλες φορές, επί αρκετή ώρα, και οργάνωσε και επιμελήθηκε μαζί με τον ποιητή Γιώργο Δελιόπουλο το τιμητικό αφιέρωμα για το συνολικό λογοτεχνικό μου έργο με περισσή φροντίδα. Όταν του έστελνα διηγήματα ή κριτικές για τα περιοδικά του, με ευχαριστούσε δύο και τρεις φορές, σαν να του είχα προσφέρει ένα ανεκτίμητο δώρο. Ναι, ήταν μια φωνή που την άκουγες από μία τηλεφωνική συσκευή δίχως να έχεις μπροστά σου απτή τη μορφή του, δίχως καν να γνωρίζεις πώς ζει αυτός ο άνθρωπος (ούτε φωτογραφία του υπήρχε στο διαδίκτυο, επιτείνοντας το μυστήριο γύρω από την ύπαρξή του), αλλά όλη του η έγνοια ήταν η ποίηση, οι επιμέλειες, τα αφιερώματα, οι δημοσιεύσεις, οι κυκλοφορίες βιβλίων. Σε αυτή του την αφοσίωση αλλά και στις προσωπικές του αντιφάσεις ή τις ψυχοσυναισθηματικές του εκρήξεις θύμιζε έντονα, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, τον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Ο ίδιος σε μια τηλεφωνική μας συζήτηση μου είπε αυτοσαρκαζόμενος: «Τώρα που πέθανε ο Ντίνος, πήρα εγώ τη θέση του!». Στις επικοινωνίες μας ήταν τρυφερός και ανθρώπινος, συχνά ενθαρρυντικός, κάποιες στιγμές, όμως, αδυνατούσε να τιθασεύσει τον δαίμονά του και η συζήτηση ξέφευγε, όταν άρχιζε να σχολιάζει τις αδυναμίες και τα προσωπικά γνωστών και αγνώστων του χώρου, με τρόπο όχι κολακευτικό. Τον αποδέχτηκα μέχρι τέλους όπως ήταν, κρατώντας τα πολλά θετικά της όλης του προσωπικότητας. Σήμερα, σκέφτομαι πως ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αλλά και της τέχνης γενικότερα, έχει γραφτεί από ανθρώπους που δεν κατάφεραν ποτέ να τιθασεύσουν τον δαίμονά τους. Ανθρώπους που κινήθηκαν στα άκρα ή ξεπέρασαν κάποια ανεκτά, για τον μέσο άνθρωπο, όρια. Και έχω καταλήξει στο συμπέρασμα πως στον λογοτέχνη, στον άνθρωπο της τέχνης γενικότερα, προτεραιότητα έχει πάντα το έργο που αυτός αφήνει και η αφοσίωσή του στην ιδέα για την οποία υπήρξε ταγμένος. Χαρακτήρας, συναισθηματικές εκρήξεις, αντιφατικές συμπεριφορές έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Έτσι πιστεύω. Λυπήθηκα πραγματικά που έφυγε τόσο νωρίς. Είχε πολλά ακόμη να προσφέρει. Τον σκέφτομαι, συχνά, με αγάπη.

 

(κείμενο για τον Κώστα Ριζάκη και εκτενή κριτική μου για συγκεντρωτικό ποιητικό του βιβλίο, θα βρείτε στην ετικέτα «Αφιερώματα» αυτού του blog, δημοσιευμένο στις 24 Φεβρουαρίου 2026)

Π. Γ.

Ταχυδρομικό κυτίο (10): Ιγνάτης Χουβαρδάς

 

ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΟ ΚΥΤΙΟ (10)

 

(στη στήλη αυτή θα αναρτάται σύντομο σχόλιο για κάποιο ή κάποια από τα βιβλία που, κατά καιρούς, δέχομαι με το ταχυδρομείο)

●

Ιγνάτης Χουβαρδάς, Χειμώνας Καλοκαίρι, μυθιστόρημα, Νησίδες, 2026

Ο Ιγνάτης Χουβαρδάς (με τον οποίον συνυπήρξαμε με παλιά μας διηγήματα στο τεύχος 6 του περιοδικού «Παραφυάδα», το 1990, σε επιμέλεια Π. Σφυρίδη) προσδιορίζει στο βιογραφικό των τελευταίων βιβλίων του το κεντρικό συγγραφικό του θέμα, που είναι πάντα κοινό, ως εξής: «η προσέγγιση της θηλυκότητας, οι ιστοί της γοητείας ανάμεσα στον ερωτευμένο και στο πρόσωπο που γοητεύει». Είτε γράφει ποίηση, είτε διήγημα, νουβέλα ή μυθιστόρημα, το μοτίβο είναι επαναλαμβανόμενο. Κάποιος άντρας (στην προκείμενη περίπτωση ο Συμεών) παρακολουθεί και πολιορκεί μια γυναίκα, η «σχέση» όμως των δύο ατόμων δείχνει να βαίνει απρόβλεπτη και συχνά προβληματική.

Ο τίτλος του εν λόγω μυθιστορήματος είναι «Χειμώνας Καλοκαίρι» (Νησίδες, 2026), και ο υπότιτλος: το γαϊτανάκι της ερωτικής διεκδίκησης. Αυτό το επαναλαμβανόμενο ερωτικό μοτίβο μπορεί από κάποιους να εκληφθεί ως θεματική μονοτονία, από άλλους όμως −τους πιο προσεκτικούς αναγνώστες, που δίνουν έμφαση και στο κέντημα λέξεων και γραφής− ως μια θεματική σταθερά από κάποιον που γνωρίζει καλά τα συγγραφικά του όρια και το τι ακριβώς τον ενδιαφέρει να εκφράσει διά του λόγου.

Συμπυκνώνοντας τη συγγραφική ουσία του Χουβαρδά σε μία μόνο φράση θα μπορούσαμε να πούμε πως: ο λογοτέχνης επιχειρεί να ερμηνεύσει τη γυναικεία συμπεριφορά μέσα από ένα απολύτως προσωπικό, αντρικό βλέμμα, κάτι που κάνει τα βιβλία του γοητευτικά και ενδιαφέροντα. Ιδίως στις στιγμές και στις περιγραφές όπου ο πρωταγωνιστής στέκει ευάλωτος, αδύναμος, ανίσχυρος και φανερά αμήχανος απέναντι στο θηλυκό σύμπαν και σε ό,τι αυτό εκφράζει. 

Το εξώφυλλο του μυθιστορήματος-ποταμού των 417 σελίδων κοσμεί πίνακας του ποιητή, κριτικού, εσχάτως και εικαστικού, Διονύση Στεργιούλας έργο του οποίου ο Χουβαρδάς έχει χρησιμοποιήσει και σε προηγούμενο βιβλίο του.

Δείγμα γραφής

(σ. 238)

Σήμερα από μακριά φαινόταν ότι δεν είχε τύχη. Οπότε πρόσεχε καλύτερα το πορτοκαλί μαξιλάρι και το στριφτό τσιγάρο, μαζί με την ταμπακιέρα και το σακουλάκι καπνού. Δίπλα στο μαξιλάρι ένα φλιτζάνι, μάλλον με καφέ. Δεν υπήρχε κασετίνα, το κινητό το κρατούσε στο χέρι. Φορούσε λευκό παντελόνι, πράσινη μπλούζα βαμβακερή, τα λευκά σανδάλια αναδεικνύουν την ομορφιά των ποδιών της.

Π. Γ.