Η αναγνωστική πρόταση του μήνα: Νίκος Δαββέτας

 

Η ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

 

 

 

[Μία φορά κάθε μήνα θα προτείνεται από το blog ένα βιβλίο, πρόσφατης ή παλαιότερης κυκλοφορίας, ως αναγνωστική πρόταση. Γι’ αυτόν τον μήνα θα μας απασχολήσει η νουβέλα του Νίκου Δαββέτα Η δεσμοφύλακας (Πατάκης, 2025)]

 

●

 

Οι αναφορές στην πατρική ή στη μητρική μορφή αλλά και οι σχέσεις των συγγραφέων με τους γονείς τους (δεν μ’ αρέσει η φράση «ξεκαθάρισμα λογαριασμών», που συχνά συναντώ σε κριτικά σημειώματα για παρόμοιου τύπου βιβλία) αποτέλεσαν στο παρελθόν θεματολογία που έδωσε σπουδαία μυθιστορήματα ή νουβέλες, ιδίως στη μεταφρασμένη λογοτεχνία (Φίλιπ Ροθ Πατρική κληρονομιά, Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ Ο κηπουρός και ο θάνατος, Ρίτσαρντ Φορντ Μεταξύ τους, Ανί Ερνό Τα χρόνια κτλ.) Στο ίδιο μήκος κύματος με τους παραπάνω λογοτέχνες φαίνεται πως  κινείται και ο Νίκος Δαββέτας (1960) στη σχετικά πρόσφατη νουβέλα του Η δεσμοφύλακας (εκδ. Πατάκη, 2025)

Η νουβέλα, γραμμένη σε πρώτο (σε κάποια σημεία και σε δεύτερο) πρόσωπο, περιλαμβάνει 50 σύντομα ενσταντανέ, δύο ή τριών σελίδων κατά μέσο όρο το καθένα. Έχουν ξεχωριστό τίτλο, ποιητική απόληξη και το καθένα κομίζει το δικό του μερίδιο δραματικότητας και αφηγηματικής έντασης στη συνολική αφήγηση. Όλα θα μπορούσαν να σταθούν και σαν αυτόνομα κομψά αφηγήματα, περιστρεφόμενα γύρω από τον πυρήνα μιας αρχετυπικής μητρικής μορφής −της μάνας του αφηγητή− που αργοπεθαίνει από Αλτσχάιμερ.

Παράλληλα με τη σχέση μητέρας-γιου και με το τέλος αυτής της γυναίκας, πληροφορούμαστε πολλά γεγονότα από τη ζωή της όταν ήταν νέα και γερή, και από το επάγγελμά της ως σωφρονιστική υπάλληλος στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ. Αρκετές σελίδες, πάλι, καταθέτουν συγκλονιστικά ντοκουμέντα από την ιστορία των φυλακών Αβέρωφ, ιδίως ιστορίες με βαρυποινίτισσες, που αποτυπώνουν και το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής. Όλα τα παραπάνω ο Δαββέτας τα συνταιριάζει με αξιοθαύμαστη οικονομία λόγου, χρησιμοποιώντας τις ελάχιστες δυνατές λέξεις. Σ’ αυτό προφανώς τον βοήθησε και η πολύχρονη ενασχόλησή του με την ποίηση, προτού αποφασίσει να στραφεί ολοκληρωτικά στην πεζογραφία.

Ο Δαββέτας, σε δύο σημεία του βιβλίου (στη φράση-μότο του Φίλιπ Ροθ από το μυθιστόρημά του Το φάντασμα φεύγει, αλλά και στη δεύτερη παράγραφο του οπισθόφυλλου, που έχει την υπογραφή του) μας ενημερώνει και μας υπενθυμίζει πως η νουβέλα μπορεί να εκληφθεί ως εξομολόγηση μεταμφιεσμένη σε μυθοπλασία ή ως μυθοπλασία μεταμφιεσμένη σε αυτοβιογραφική εξομολόγηση. Αυτή η διευκρίνηση του τρόπου γραφής του βιβλίου (βίωμα και μυθοπλασία ισόποσα μοιρασμένα) σε συνδυασμό με τη λεκτική ακρίβεια, τη δύναμη του θέματος, τη ρέουσα αφήγηση και την έλλειψη γλυκερού συναισθηματισμού στην απόδοση των τελευταίων στιγμών της μητέρας του αφηγητή, κάνει τη νουβέλα του Δαββέτα όχι απλώς αξιοπρόσεκτη και ευανάγνωστη, αλλά, θα έλεγα, άκρως σημαντική και αξιοζήλευτη.

 

Δείγμα γραφής (σς. 120-121)

 

Η ψυχολόγος της αστυνομίας, που μιλά με την υποψήφια αυτόχειρα, μας κάνει ένα αποθαρρυντικό νεύμα, όμως εγώ τεντώνοντας ξαφνικά τα χέρια μου την έχω ήδη αρπάξει από το μπράτσο και την έχω τραβήξει βίαια προς τα μέσα. Πέφτει με δύναμη στο μωσαϊκό, βγάζοντας μια πνιχτή κραυγή. Με βρίζουν σχεδόν όλοι, υπεύθυνοι και ανεύθυνοι παρόντες, αποδοκιμάζοντας έντονα την παρακινδυνευμένη μου κίνηση, που θα μπορούσε να της κοστίσει τη ζωή.

«Ποιος σας έδωσε το δικαίωμα να επέμβετε; Ποιος είστε;» μου φωνάζει αναψοκοκκινισμένος ένας νεαρός αστυνομικός.

«Ποιος είμαι; Ο δεσμοφύλακας της μητέρας μου!»

 

Παναγιώτης Γούτας

 

 

Απόψεις: Για τον Κώστα Ριζάκη

 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΡΙΖΑΚΗ

 

 

            

Δεν στάθηκε δυνατόν να παραβρεθώ στο φιλολογικό μνημόσυνο του σημαντικού ποιητή Κώστα Ριζάκη (1960-2026). Θέλω ωστόσο, με αφορμή τις αντικρουόμενες εκδοχές για την προσωπικότητά του, που, τελευταία, ακούω και διαβάζω στα κοινωνικά δίκτυα, να καταθέσω τη δική μου εκδοχή και άποψη για τον άνθρωπο και ποιητή Ριζάκη. Τον γνώριζα από την εποχή της «Παρόδου» και τα αφιερώματα του περιοδικού, στα οποία, κατά καιρούς, μου ζητούσε να συμμετάσχω. Μιλούσαμε στο τηλέφωνο πάμπολλες φορές, επί αρκετή ώρα, και οργάνωσε και επιμελήθηκε μαζί με τον ποιητή Γιώργο Δελιόπουλο το τιμητικό αφιέρωμα για το συνολικό λογοτεχνικό μου έργο με περισσή φροντίδα. Όταν του έστελνα διηγήματα ή κριτικές για τα περιοδικά του, με ευχαριστούσε δύο και τρεις φορές, σαν να του είχα προσφέρει ένα ανεκτίμητο δώρο. Ναι, ήταν μια φωνή που την άκουγες από μία τηλεφωνική συσκευή δίχως να έχεις μπροστά σου απτή τη μορφή του, δίχως καν να γνωρίζεις πώς ζει αυτός ο άνθρωπος (ούτε φωτογραφία του υπήρχε στο διαδίκτυο, επιτείνοντας το μυστήριο γύρω από την ύπαρξή του), αλλά όλη του η έγνοια ήταν η ποίηση, οι επιμέλειες, τα αφιερώματα, οι δημοσιεύσεις, οι κυκλοφορίες βιβλίων. Σε αυτή του την αφοσίωση αλλά και στις προσωπικές του αντιφάσεις ή τις ψυχοσυναισθηματικές του εκρήξεις θύμιζε έντονα, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, τον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Ο ίδιος σε μια τηλεφωνική μας συζήτηση μου είπε αυτοσαρκαζόμενος: «Τώρα που πέθανε ο Ντίνος, πήρα εγώ τη θέση του!». Στις επικοινωνίες μας ήταν τρυφερός και ανθρώπινος, συχνά ενθαρρυντικός, κάποιες στιγμές, όμως, αδυνατούσε να τιθασεύσει τον δαίμονά του και η συζήτηση ξέφευγε, όταν άρχιζε να σχολιάζει τις αδυναμίες και τα προσωπικά γνωστών και αγνώστων του χώρου, με τρόπο όχι κολακευτικό. Τον αποδέχτηκα μέχρι τέλους όπως ήταν, κρατώντας τα πολλά θετικά της όλης του προσωπικότητας. Σήμερα, σκέφτομαι πως ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αλλά και της τέχνης γενικότερα, έχει γραφτεί από ανθρώπους που δεν κατάφεραν ποτέ να τιθασεύσουν τον δαίμονά τους. Ανθρώπους που κινήθηκαν στα άκρα ή ξεπέρασαν κάποια ανεκτά, για τον μέσο άνθρωπο, όρια. Και έχω καταλήξει στο συμπέρασμα πως στον λογοτέχνη, στον άνθρωπο της τέχνης γενικότερα, προτεραιότητα έχει πάντα το έργο που αυτός αφήνει και η αφοσίωσή του στην ιδέα για την οποία υπήρξε ταγμένος. Χαρακτήρας, συναισθηματικές εκρήξεις, αντιφατικές συμπεριφορές έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Έτσι πιστεύω. Λυπήθηκα πραγματικά που έφυγε τόσο νωρίς. Είχε πολλά ακόμη να προσφέρει. Τον σκέφτομαι, συχνά, με αγάπη.

 

(κείμενο για τον Κώστα Ριζάκη και εκτενή κριτική μου για συγκεντρωτικό ποιητικό του βιβλίο, θα βρείτε στην ετικέτα «Αφιερώματα» αυτού του blog, δημοσιευμένο στις 24 Φεβρουαρίου 2026)

Π. Γ.

Ταχυδρομικό κυτίο (10): Ιγνάτης Χουβαρδάς

 

ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΟ ΚΥΤΙΟ (10)

 

(στη στήλη αυτή θα αναρτάται σύντομο σχόλιο για κάποιο ή κάποια από τα βιβλία που, κατά καιρούς, δέχομαι με το ταχυδρομείο)

●

Ιγνάτης Χουβαρδάς, Χειμώνας Καλοκαίρι, μυθιστόρημα, Νησίδες, 2026

Ο Ιγνάτης Χουβαρδάς (με τον οποίον συνυπήρξαμε με παλιά μας διηγήματα στο τεύχος 6 του περιοδικού «Παραφυάδα», το 1990, σε επιμέλεια Π. Σφυρίδη) προσδιορίζει στο βιογραφικό των τελευταίων βιβλίων του το κεντρικό συγγραφικό του θέμα, που είναι πάντα κοινό, ως εξής: «η προσέγγιση της θηλυκότητας, οι ιστοί της γοητείας ανάμεσα στον ερωτευμένο και στο πρόσωπο που γοητεύει». Είτε γράφει ποίηση, είτε διήγημα, νουβέλα ή μυθιστόρημα, το μοτίβο είναι επαναλαμβανόμενο. Κάποιος άντρας (στην προκείμενη περίπτωση ο Συμεών) παρακολουθεί και πολιορκεί μια γυναίκα, η «σχέση» όμως των δύο ατόμων δείχνει να βαίνει απρόβλεπτη και συχνά προβληματική.

Ο τίτλος του εν λόγω μυθιστορήματος είναι «Χειμώνας Καλοκαίρι» (Νησίδες, 2026), και ο υπότιτλος: το γαϊτανάκι της ερωτικής διεκδίκησης. Αυτό το επαναλαμβανόμενο ερωτικό μοτίβο μπορεί από κάποιους να εκληφθεί ως θεματική μονοτονία, από άλλους όμως −τους πιο προσεκτικούς αναγνώστες, που δίνουν έμφαση και στο κέντημα λέξεων και γραφής− ως μια θεματική σταθερά από κάποιον που γνωρίζει καλά τα συγγραφικά του όρια και το τι ακριβώς τον ενδιαφέρει να εκφράσει διά του λόγου.

Συμπυκνώνοντας τη συγγραφική ουσία του Χουβαρδά σε μία μόνο φράση θα μπορούσαμε να πούμε πως: ο λογοτέχνης επιχειρεί να ερμηνεύσει τη γυναικεία συμπεριφορά μέσα από ένα απολύτως προσωπικό, αντρικό βλέμμα, κάτι που κάνει τα βιβλία του γοητευτικά και ενδιαφέροντα. Ιδίως στις στιγμές και στις περιγραφές όπου ο πρωταγωνιστής στέκει ευάλωτος, αδύναμος, ανίσχυρος και φανερά αμήχανος απέναντι στο θηλυκό σύμπαν και σε ό,τι αυτό εκφράζει. 

Το εξώφυλλο του μυθιστορήματος-ποταμού των 417 σελίδων κοσμεί πίνακας του ποιητή, κριτικού, εσχάτως και εικαστικού, Διονύση Στεργιούλας έργο του οποίου ο Χουβαρδάς έχει χρησιμοποιήσει και σε προηγούμενο βιβλίο του.

Δείγμα γραφής

(σ. 238)

Σήμερα από μακριά φαινόταν ότι δεν είχε τύχη. Οπότε πρόσεχε καλύτερα το πορτοκαλί μαξιλάρι και το στριφτό τσιγάρο, μαζί με την ταμπακιέρα και το σακουλάκι καπνού. Δίπλα στο μαξιλάρι ένα φλιτζάνι, μάλλον με καφέ. Δεν υπήρχε κασετίνα, το κινητό το κρατούσε στο χέρι. Φορούσε λευκό παντελόνι, πράσινη μπλούζα βαμβακερή, τα λευκά σανδάλια αναδεικνύουν την ομορφιά των ποδιών της.

Π. Γ. 

Απόψεις: Συγγραφικά πρότυπα-Φίλιπ Ροθ

 

     ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ-ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ

 

 

Πολλοί συγγραφείς αποφεύγουν από ένα σημείο και μετά να αναφέρονται στα λογοτεχνικά τους πρότυπα και στις επιδράσεις που δέχτηκαν από άλλους συγγραφείς. Δεν ξέρω πόθεν αυτή η φοβική (ενοχική) στάση τους. Δεν διστάζω να σας αποκαλύψω τα δικά μου πρότυπα, που με επηρέασαν έντονα τουλάχιστον μέχρι την κυκλοφορία των πέντε πρώτων βιβλίων μου. Σαμαράκης, Μπόρχες, Ιωάννου, και λίγο μετά, δύο εκπρόσωποι του ρεύματος της Διαγωνίου, που λειτούργησαν και ως ιδανικοί αναγνώστες των χειρογράφων μου: Περικλής Σφυριδης και Ντίνος Χριστιανόπουλος. (Εδώ ας προστεθεί και η τριάδα των λογοτεχνών της γενιάς μπιτ −Beatniks− Μπάροουζ, Γκίνσμπεργκ, Κέρουακ, που εκεί, γύρω στα δεκαοχτώ, με είχε ξελογιάσει δημιουργικά). Πάντα ανατρέχω σε όλους αυτούς με σεβασμό, αγάπη και συγκίνηση. Ποτέ δεν θα πω ότι τους ξεπέρασα ολοκληρωτικά και ξεμπέρδεψα μαζί τους (ακόμη κι αν κάτι τέτοιο έχει συμβεί), θα ήταν αχαριστία και ύβρις. Ωστόσο από το 2007 και εντεύθεν ως ακλόνητο συγγραφικό πρότυπο μου υπήρξε και παραμένει ο Αμερικανός συγγραφέας Φίλιπ Ροθ. Έχω διαβάσει ως σήμερα σχεδόν όλα τα μυθιστορήματα και τις νουβέλες του, έχω γράψει τουλάχιστον 15 κριτικά κείμενα ή μελέτες για το έργο του (το εκτενές μου κείμενο, μετά τον θάνατό του, που δημοσίευσα στην book press, ο Κώστας Κατσουλαρης το χαρακτήρισε κείμενο αναφοράς για τους μελλοντικούς μελετητές του) και συνεχίζω να τον έχω ως μια συγγραφική σταθερά, που κάποτε φιλοδοξώ να την πλησιάσω, όσο αυτό είναι εφικτό. Ο Ροθ, κατά τη γνώμη μου, έχει όλο το πακέτο του λογοτέχνη: Δουλεμένο βίωμα σε μυθοπλαστικό πλαίσιο, διαυγή και ξεκάθαρο λόγο, πολλές αφηγηματικές επιστρώσεις στην ανάπτυξη του εκάστοτε θέματος του, αναφορά στα μεγάλα θέματα της λογοτεχνίας όπως ο έρωτας, η θνητότητα, το γήρας, η απώλεια, η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων, η «αυτοκρατορία» του απροόπτου, ο παραλογισμός των πολέμων, οι θρησκευτικές συγκρούσεις και ακρότητες που υποβαθμίζουν την έννοια «άνθρωπος» κ.α., αλλά παράλληλα και μια ειλικρίνεια και μια ρομαντική, παλιού τύπου πεποίθηση (να το λέγαμε ήθος;) ότι αλλάζουμε τον κόσμο αποκαλύπτοντας την περιπέτεια της ζωής μας και κάνοντάς την λογοτεχνία. Η πεποίθηση ότι η λογοτεχνία είναι κάτι το ιερό και το αδιαπραγμάτευτο. Τον θυμήθηκα, πάλι, σήμερα διαβάζοντας στον Τύπο την είδηση ότι σε λίγες μέρες από σήμερα (στις 8 Οκτωβρίου) θα ανακοινωθεί το όνομα του βραβευμένου με Νόμπελ συγγραφέα για το 2026. Ένα βραβείο που ο Ροθ δεν το αξιώθηκε στη ζωή του γιατί ποτέ του δεν υπήρξε πολιτικά ορθός και συμβατός με τις ιδεολογικοπολιτικές πεποιθήσεις "εκείνων των κρετίνων  της Στοκχόλμης" όπως τους αποκάλεσε φανερά ενοχλημένη η γυναίκα του Κούντερα, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του, αφού ο Ροθ υπήρξε και αγαπημένος φίλος του άντρα της Μίλαν Κούντερα.

Σήμερα, που έχω διαβάσει σχεδόν όλα τα βιβλία του Ροθ και έχω γράψει ότι ήταν να γράψω για το έργο του, αρκούμαι στο να διαβάζω τουλάχιστον λίγες σελίδες την εβδομάδα από κάποιο ήδη διαβασμένο βιβλίο του, σαν αναγνωστική θεραπεία. Όχι τόσο για να ξαναθυμηθώ την υπόθεση και να θαυμάσω το αξεπέραστο συγγραφικό του στιλ. Αλλά για να καθαρίσουν οι εγκεφαλικοί νευρώνες απ' τα λογής σκουπίδια των καιρών μας και να συντονιστεί το μυαλό, ανανεούμενο, με το ευεργετικό και ζωοφόρο πνεύμα του.

 

Π.Γ.

Voyage, voyage (12): Επίδαυρος

 

Η στήλη «Voyage, voyage» είναι ένα είδος ταξιδιωτικών εντυπώσεων, με ποιητικό βλέμμα, από τουριστικούς ή προσκυνηματικούς τόπους του εξωτερικού ή της Ελλάδας, που επισκέφτηκα στο παρελθόν και που με ενέπνευσαν.

 

֎

 

ΕΠΙΔΑΥΡΟΣ

 

Ανίατη ασθένεια

Ενθαρρυμένη κι από τη λαλίστατη ξεναγό του γκρουπ σκέφτηκε ν’ ακολουθήσει –νοερά– τις αρχαίες πρακτικές του θεού Ασκληπιού μήπως και γιάνει απ’ την ανίατη ασθένειά της. Φιλοξενήθηκε στον ξενώνα του αρχαιολογικού χώρου της Επιδαύρου. Έφαγε λιτές και υγιεινές τροφές στο εστιατόριο, με άλλους ομοιοπαθείς της, για να καθαρθεί. Ήπιε τσάι από αρωματικά βότανα και δοκίμασε κι άλλα θεραπευτικά μείγματα. Έκανε εξαγνιστικά λουτρά, με κρύο και θερμό νερό. Προσκύνησε τη Θυμέλη, τον βωμό του χθόνιου θεού. Έκανε κρύφιες σπονδές στον ναό του Ασκληπιού και της Υγείας με πρόσχημα τη λατρεία του ίδιου του θεού Όσιρι και της Ίσιδας. Μέχρι μικρά αγαλματίδια με το σώμα της Θεάς τους προσέφερε ως αναθήματα για να τους κατευνάσει. Ύστερα πήγε στο Εγκοιμητήριο και κοιμήθηκε, με την κρυφή ελπίδα πως θα δει  αποκαλυπτικό όνειρο και πως θα σηκωθεί θεραπευμένη.

Μα όταν ξύπνησε, πάλι η μορφή του στα μάτια της τυραννική. Πάλι το σώμα του στο σώμα της, δεύτερο δέρμα, αφομοιωμένο, δεν έλεγε ν’ αποκολληθεί από πάνω της και να τη λυτρώσει.

(2012)

Διάφορα: Δεν σας τρώω πια!

 

ΤΩΡΑ ΠΙΑ ΜΠΟΡΩ

ΝΑ ΣΑΣ ΚΟΙΤΑΖΩ ΗΡΕΜΟΣ.

ΔΕΝ ΣΑΣ ΤΡΩΩ ΠΙΑ!

(Φραντς Κάφκα)

 

(Ημέρα αφιερωμένη στα ζώα αυτή που έρχεται σε λίγα λεπτά. Ένα σχετικό κείμενό μου, που γράφτηκε πριν από λίγους μήνες)

 

*

 

      

Σύμφωνα με μαρτυρία του Μαξ Μπροντ, την περίοδο που έζησε στο Βερολίνο (1923-1924) ο Φραντς Κάφκα –ο οποίος είχε ασπαστεί τον αυστηρό βετζεταριανισμό (χορτοφαγία) για λόγους ηθικής και υγείας, και που, ως τότε, είχε γράψει αρκετά κείμενα για ζώα, νιώθοντας δεμένος μαζί τους– στάθηκε μπροστά στο ενυδρείο της πόλης και, παρατηρώντας τα ψάρια να κολυμπούν, αναφώνησε: Nun kann ich euch in Frieden betrachten; ich esse euch nicht mehr. (Τώρα πια μπορώ να σας κοιτάζω ήρεμος· δεν σας τρώω πια!)

Εβδομήντα τρία χρόνια μετά, το 1996, στον ζωολογικό κήπο του Σικάγο (Brookfield Zoo) ένα τρίχρονο αγόρι έπεσε από ύψος έξι μέτρων μέσα στον περίβολο των γοριλών και έχασε τις αισθήσεις του. Η Binti Jua, ένας θηλυκός γορίλας, πλησίασε το παιδί, το πήρε απαλά στην αγκαλιά της προστατεύοντάς το από τους άλλους γορίλες και το μετέφερε προσεκτικά μέχρι την πύλη των φυλάκων για να του παρασχεθούν οι πρώτες βοήθειες. Το γεγονός έχει καταγραφεί και σε βίντεο. Παρόμοιες περιπτώσεις με τη γορίλα-διασώστη έχουν υπάρξει αρκετές στη σύγχρονη ιστορία και στον διεθνή Τύπο. Σκύλοι, μαϊμούδες, λύκοι ή αρκούδες προστάτεψαν κυρίως μικρά παιδιά (σπανίως μεγάλους) χωρίς να τους επιτεθούν. Ισχυρό μητρικό ένστικτο του θηλαστικού ζώου, αίσθημα προστασίας του αδύναμου από τον δυνατό ή κάποια άλλη δύναμη κυριάρχησε στη συγκεκριμένη περίπτωση; Τι απενεργοποίησε το αίσθημα του κυνηγιού και ενεργοποίησε το αίσθημα φροντίδας στον θηλυκό γορίλα προς το τρίχρονο αγόρι;

Αυτές οι δύο παράλληλες ιστορίες, που τυχαία τις ανακάλυψα στο διαδίκτυο, με συγκίνησαν βαθύτατα. Σκέφτομαι πως άνθρωποι και ζώα μπορούν, ανά πάσα στιγμή, να μεταβληθούν από θηράματα σε θηρευτές, και το αντίστροφο. Και είναι στα αλήθεια μεγαλειώδης η στιγμή, θεία η συγκυρία, η συμβίωση ανθρώπων και ζώων με συμπόνια, αγάπη και ενσυναίσθηση.  Ειδικά όταν αυτή επιτελεστεί κάτω από ακραίες συνθήκες αναίρεσης μιας ανθρωποφαγίας η μιας ζωοφαγίας, που ήταν σχεδόν σίγουρο ότι θα συνέβαινε και, τελικώς, αποφεύχθηκε.

 

        

Π. Γ.

Ποίηση: Μικρά παιδιά

 

ΜΙΚΡΑ ΠΑΙΔΙΑ

 

Το πρότζεκτ έδινε οδηγίες για το πώς οι μικροί μαθητές θα προσεγγίσουν την ποίηση. Μα, ποίηση, σκέφτομαι, είναι τα ίδια τα παιδιά! Αυτά θα έπρεπε να τη διδάξουν στους δασκάλους, και όχι να τη διδαχθούν από εκείνους!

                                       *

Απορία μαθητή μου της δεύτερης τάξης, μετά την ανάγνωση μιας ιστορίας στην αίθουσα:

"Κύριε, πού πάνε τα παραμύθια όταν τελειώνουν;"

Δεν ήξερα τι να του απαντήσω. Ακόμη και σήμερα δεν ξέρω.

                                        *

Εκατό ποιήματα φτασμένων ποιητών δεν φτάνουν να αντιπαραβληθούν με το βλέμμα ενός μικρού παιδιού, που σε κοιτάζει στη σχολική αίθουσα κατάματα, περιμένοντας να του πεις την αλήθεια.

                                        *

Οι φαγωμένες γομολάστιχές τους, οι αθώες ζαβολιές της τάξης, οι μικρές συνωμοσίες της αυλής, τα πεταμένα στο πάτωμα μολύβια, το κολατσιό που εμφανίζεται ανυπόμονα στο θρανίο πριν χτυπήσει το κουδούνι, οι αφελείς και ειλικρινείς απορίες τους, το άγιο ποδοβολητό της σκάλας στα διαλείμματα, η βοή, εκείνη η ιερή παιδική βοή που σε ακολουθεί από το σχολείο μέχρι το σπίτι σαν ευλογία, τα πόδια που δεν ακουμπούν ακόμη στο πάτωμα και αιωρούνται κάτω από το θρανίο μπροστά στα έκπληκτα μάτια σου, οι καυγάδες και τα παράπονά τους εν ώρα μαθήματος, τα λασπωμένα παπουτσάκια τους με τα λυμένα κορδόνια, τα γαντάκια τους τις κρύες μέρες, το πονηρά άδολο βλέμμα τους, τα χάρτινα αεροπλανάκια τους που ταξιδεύουν ασταμάτητα στην αίθουσα όταν με γυρισμένη πλάτη γράφεις στον πίνακα τις ασκήσεις, οι φωνές τους, όλα (και πόσα ακόμη!), όλα μαζί συνθέτουν την πιο ειλικρινή  και φωτοδότρα ποίηση των καιρών μας, αυτή των μικρών παιδιών.

(Σεπτέμβριος, 2026)

Διάφορα: Too Old to Rock’ n’ Roll: Too Young to Die

 

Too Old to Rock’ n’ Roll: Too Young to Die[1]

 

(του Γιώργου, του Θανάση, του Μανόλη, του άλλου Γιώργου, του Νίκου, του Αστέρη, του Ανδρέα και των υπόλοιπων της παρέας των αποφοίτων του Λυκείου Τούμπας Θεσσαλονίκης, το 1980)

 

Και τι δεν χωρούσε εκείνος ο παλιός ταξιδιωτικός σάκος, αγορασμένος από το μαγαζί του «Πετρίδη», επί της Καρόλου Ντιλ (το κατάστημα λειτουργεί ανελλιπώς από το 1949 μέχρι σήμερα, στην ίδια πάντα διεύθυνση). Πέρα από τα προσωπικά μας αντικείμενα (κλειδιά, τσιγάρα, αναπτήρα, πορτοφόλι, ταμπακιέρα), όλο το, τότε, δικό μας σύμπαν χωρούσε. Τους παλιούς μας φίλους και συμμαθητές από το λύκειο Τούμπας. Τους εμπνευσμένους καθηγητές μας. Όλο το προγκρέσιβ ροκ της εποχής μέσα από ενενηντάρες κασέτες χρωμίου, μάρκας TDK. Τους τζαζίστες της εταιρείας ECM. Τους μπίτνικ και τον Μπουκόφσκι. Τα βιβλία του Ιωάννου, του Σαμαράκη, του Χριστιανόπουλου, του Χρονά, της Ζωής Καρέλη. Τον Μπόρχες και τον Άλντους Χάξλεϋ. Τον Σάκη Παπαδημητρίου και τις εκπομπές του στο ραδιόφωνο για την παγκοσμιότητα της τζαζ. Τα υποφωτισμένα εφηβικά μας δωμάτια, με τους τοίχους καλυμμένους από αφίσες καλλιτεχνών και ροκ συγκροτημάτων. Τις ατέλειωτες ολονύκτιες συζητήσεις μας περί ανατολικής φιλοσοφίας και μετεμψύχωσης στα παγκάκια του Λευκού Πύργου. Τον Λόμπσαν Ράμπα και «Το τρίτο μάτι». Το «Ο Φρόιντ για αρχάριους» και τις ταινίες του Γούντι Άλεν. Τα παλιά μας στέκια επί της Προξένου Κορομηλά. Τα μπιλιάρδα στην «Regine» και στον «Τάφο». Τις ταβέρνες «Δόμνα», «Ανάπηρος», «Άσυλο» και «Κουμπαράκια», τα σαββατόβραδα, στις κρασοκατανύξεις. Τις παλιές αγάπες, που παντρεύτηκαν και μας ξέχασαν και τις ξεχάσαμε κι εμείς. Τους ανεπίδοτους έρωτες. Τα καλοκαίρια στη Χαλκιδική, τα βραδινά πάρτι στην παραλία με αναμμένες φωτιές και Doors στα κασετόφωνα. Τα συνθήματα με μαύρο σπρέι στους τοίχους της πόλης. «ΣΤΑΜΑΤΗΣΤΕ ΤΗ ΓΗ ΝΑ ΚΑΤΕΒΩ!»  ή «ΑΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΕΟΣ, ΤΗ ΒΑΨΑΜΕ!». Τις εμπνευσμένες ομιλίες του Κύρκου στην πλατεία Αριστοτέλους. Τα αποφθέγματα του Γκράμσι, του Αλτουσέρ και του Πουλαντζά, που τα είχαμε ιερό Ευαγγέλιο, κι ας μην τα πολυκαταλαβαίναμε τότε. Τις συζητήσεις στο Ντορέ για κινηματογράφο. Τις κριτικές του Αλέξη Δερμεντζόγλου. Τα θεατρικά του Μπρεχτ και του Πιραντέλο. Τα πολιτικά φεστιβάλ της παραλίας κάθε Σεπτέμβρη. Τα καφενεία «Αιγαίον», «Αχίλλειον» και «Ματζέστικ» στην παραλιακή οδό, με τους παλιούς αναρχικούς να παίζουν τάβλι με φόντο τον Θερμαϊκό. Την πλατεία Ναυαρίνου. Τα φρικιά και τα τσινάρια. Τον σκηνοθέτη Τάκη Κανελλόπουλο να ατενίζει στο βάθος τα ασάλευτα καράβια, πάντα καπνίζοντας. Τη θρυλική συναυλία των ELOY στο Βασιλικό θέατρο. Τον σαββατιάτικο γιαουρτοπόλεμο έξω από την «Ωραία» στην Κούσκουρα, «διά ασήμαντον αφορμήν». Τον Νίκο Παπάζογλου πάντα με το κόκκινο φουλάρι του να περιφέρεται τα βράδια στην πόλη σαν ξωτικό. Τον Κώστα Λαχά και τους ζωγραφικούς του πίνακες στην γκαλερί Κοχλίας. Τα περιοδικά «Παρατηρητής», «το Τραμ» και «Παραφυάδα». Τον κινηματογράφο Αίαντα στις 40 Εκκλησιές, με τις πρωτοποριακές ταινίες του. Το βιβλιοπωλείο «Ραγιάς». Την κάθοδο μας στην Αθήνα με το τρένο για τη συναυλία των Μακ Λάφλιν, Αλ Ντι Μεόλα και Πάκο ντε Λουθία στον Λυκαβηττό. Το ατσάκωτο ζαρκάδι των ελληνικών γηπέδων, τον Γιώργο Κούδα, να χορογραφεί επί χόρτου, τον χορευτή -σολίστα - ισορροπιστή Βάσια να τριπλάρει αντίπαλο προκαλώντας του σκοτοδίνη, τον αλάνθαστο ιπτάμενο ζογκλέρ Νίκο Γκάλη να σκοράρει ασταμάτητα. Και πόσα, πόσα ακόμα!. Πώς μπορούσε και χωρούσαν τόσα πολλά πρόσωπα, πράγματα, στέκια, μνήμες, πώς χωρούσε τόση άγραφη και γραπτή μικροϊστορία σε ένα απλό ταξιδιωτικό σακίδιο της δεκαετίας του ογδόντα;  Κι  εμείς,  αιώνιοι έφηβοι και ανέμελοι εκδρομείς μιας άλλης εποχής, ταξιδεύαμε συνεχώς σε έναν κόσμο με οράματα και φιλοδοξίες. «Είδαμε τον κόσμο σαν έργο τέχνης» μας πρόγκαρε ο ισόβιος μας γκουρού, όμως τι μ’ αυτό; Η ιαματική επίδραση της τέχνης μάς είχε μεθύσει διά παντός. Θα ταξιδεύουμε· δεν έχουμε άλλη επιλογή, δεν έχουμε άλλη λύση. Δεν ξέρουμε κάτι άλλο ουσιαστικότερο να κάνουμε. Με τον ίδιο πάντα ταξιδιωτικό σάκο του ’80  στην πλάτη και με όχημα την τέχνη, τις παλιές μας μνήμες και τα βιώματά μας, εις πείσμα των καιρών, πάντα θα ταξιδεύουμε!

                                                                                     

                     

                                                                                                                          Π. Γ.

                                                                                                    

---

[1]   Τίτλος δίσκου αλλά και τραγουδιού του συγκροτήματος Jethro Tull· σημαίνει: πολύ μεγάλος για ροκ εν ρολ, πολύ νέος για να πεθάνει                       

Η αναγνωστική πρόταση του μήνα: Τζόναθαν Κόου

 

Η ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

 

 

[Μία φορά κάθε μήνα θα προτείνεται από το blog ένα βιβλίο, πρόσφατης ή παλαιότερης κυκλοφορίας ως αναγνωστική πρόταση. Για αυτόν τον μήνα θα μας απασχολήσει το μυθιστόρημα του Τζόναθαν Κόου Μαρία, η γυναίκα των συμπτώσεων (Πόλις, 2026, μτφρ. Άλκηστις Τριμπέρη)]

●

 

Το πρώιμο αυτό μυθιστόρημα του Κόου είναι ένα λεπταίσθητο ψυχογράφημα μιας ηρωίδας, κάπως κλειστής και μελαγχολικής, που, κατά κάποιο ανεξήγητο τρόπο, προκαλεί συνήθως δυσάρεστες καταστάσεις στον εαυτό της και στους γύρω της. Καταστάσεις που οδηγούν σε διαψεύσεις και απογοητεύσεις. Ο Κόου υπεραναλύει τον χαρακτήρα της Μαρίας, ο οποίος ωστόσο, παρά την υφιστάμενη υπερανάλυση, παραμένει αρκετά μυστηριώδης και αλλόκοτος. Αρκετά σημεία του βιβλίου θυμίζουν ιλαροτραγωδία ή μαύρη κωμωδία χάρη στο λεπτό, διαβρωτικό χιούμορ του συγγραφέα, που διακωμωδεί πρόσωπα και καταστάσεις

Το βιβλίο του Κόου μού θύμισε αρκετά ένα, επίσης πρώιμο, μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ, το Τότε που ήταν καλό κορίτσι (Πόλις, 2026, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου), το μοναδικό βιβλίο του Ροθ με βασική πρωταγωνίστρια μία γυναίκα. Εκεί, η Λούσι Νέλσον, προσπαθώντας πάντα στη ζωή της να κάνει το καλό, συντρίβει ολοκληρωτικά όλους όσους στέκονται εμπόδιο στον δρόμο της. Η Μαρία του Κόου δεν έχει ακριβώς τέτοιες βλέψεις-προθέσεις, όμως η αύρα της, ο τρόπος της, η άγρια μοναχικότητά της απωθεί τους ανθρώπους από τη ζωή της.

 

Δείγμα γραφής (σ. 158)

 

Αυτοί οι άνθρωποι, πρώην φίλοι, πρώην σύζυγοι, πρώην συνάδελφοι, αδέλφια και μητέρες και πατέρες και γιοι, απλώς δεν άφηναν τη Μαρία στην ησυχία της και μάλιστα ποτέ, ειδικά όταν ήταν μόνη από κάθε άλλη άποψη. Οι φωνές και τα πρόσωπά τους, μερικές φορές ακόμα και τα κορμιά τους, γέμιζαν τις σκέψεις της, κυριαρχούσαν στα συναισθήματά της και νάρκωναν τις αισθήσεις της. Είχαν προσκολληθεί τόσο σφιχτά πάνω της, που ήταν αναγκασμένη να τους κουβαλάει μαζί της όπου κι αν πήγαινε, παρόλο που ζύγιζαν έναν τόνο και τίποτα δεν θα της έδινε μεγαλύτερη χαρά από το να καταφέρει να τους ξεφορτωθεί στην άκρη του δρόμου.

 

(οι φωτογραφίες είναι από την επίσκεψη του Κόου στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, στις 26 Απριλίου του 2023)

 

Π. Γ.

Voyage, voyage (11): Βαρκελώνη

 

Η στήλη «Voyage, voyage» είναι ένα είδος ταξιδιωτικών εντυπώσεων, με ποιητικό βλέμμα, από τουριστικούς ή προσκυνηματικούς τόπους του εξωτερικού ή της Ελλάδας, που επισκέφτηκα στο παρελθόν και που με ενέπνευσαν.

 

֎

 

ΒΑΡΚΕΛΩΝΗ

 

Ο Μέσι υπήρξε για την Μπαρτσελόνα ότι ο Σαλβαντόρ Νταλί για τους υπερρεαλιστές. Αστραφτερές ιδιοφυΐες, ο καθένας στον τομέα του, που ξεχώρισαν στις μονοδιάστατες συλλογικότητες της εποχής τους. Ή όπως θα το διατύπωνε ο ποιητής: «Δέντρα που θάλουν σ’ ένα ατελείωτο δάσος από ολόισια στοιχισμενα τηλεγραφόξυλα». Ωστόσο, οι καιροί απαιτούν να είμαστε με το εμείς. Ας υπακούσουμε σ’ αυτό το πρόταγμα της εποχής μας. Τουλάχιστον μέχρι να απαυδήσουμε, αναζητώντας τελικά νέες λαμπερές ιδιοφυΐες, που θα μας προσφέρουν όραμα και έμπνευση.

●

 

Αν μου εμπιστευόταν το αυτοκίνητο του ο Σαλβαντόρ Νταλί, θα καθόμουν στη θέση του οδηγού με συνοδηγό τον ίδιο, θα έβαζα στα πίσω καθίσματα τον Μιρό, τον συγγραφέα Μολνταμπάν και τον ποδοσφαιριστή Γιαμάλ, και, οδηγώντας με χαμηλή ταχύτητα για ευνόητους λόγους, θα φτάναμε από τη Figueres στη Sagrada Familia ενός Βαρκελώνης. Ο Γιαμάλ με λίγα αυτόγραφα θα ενός χάριζε από ενός φύλακες την ποθητή προτεραιότητα μέσα στην υπόγεια στοά που οδηγεί στον τάφο του Γκαουντί, που μοίρασε όλη την περιουσία του σε φτωχούς και αστέγους ενός πόλης, πεθαίνοντας ο ενός σαν ζητιάνος και που ακόμη το Βατικανό δεν τον έχει αγιοποιήσει. Ένα κερί στη μνήμη ενός ταπεινού κοσμοκαλόγερου του πλανήτη από ανθρώπους που δεν πίστεψαν ποτέ σε θεούς παρά μόνο σε δαίμονες.

●

 

Η ιστορική πρώην αρένα ταυρομαχιών (Las Arenas de Barcelona) στην Placa d’ Espanya έχει μεταμορφωθεί πλήρως σε υπερσύγχρονο εμπορικό κέντρο, με ακριβά μαγαζιά εστίασης. Από τη βαρβαρότητα της εξόντωσης των ταύρων στη βαρβαρότητα του υπερκαταναλωτισμού!

●

 

Από νωρίς το απόγευμα νηνεμία. Τίποτα δεν προμηνύει τη βραδινή έκρηξη που θα ακολουθήσει. Επτά, επτά και κάτι, ο κόσμος ανηφορίζει από την πλατεία Ισπανίας για να πιάσει θέση πέριξ των σιντριβανιών του Montjuic. Σε παγκάκια, σε κερκίδες, στις πλάγιες υπερυψωμένες γέφυρες. Όλες οι φυλές της γης παρούσες με το κινητό σε ετοιμότητα. Ασιάτες, Νοτιοαμερικάνοι, Αφρικανοί, Γάλλοι, Γερμανοί, Ισπανοί, Μαροκινοί, Ινδοί, Έλληνες. Μέτρησα τουλάχιστον 50 πιτσιρικάδες με φανέλα Γιαμάλ και το 10 στην πλάτη, κι άλλους τόσους ενήλικες. Εννιά και μισή ακριβώς το υπερθέαμα ξεκινά. Νερά που χορεύουν στον ρυθμό της μουσικής. Χρώματα, μουσικές, υδάτινοι σχηματισμοί, ορμητικοί πίδακες, εναλλαγές φωτισμών, τζαζ και κλασικό ρεπερτόριο, και, κάπου ενδιάμεσα, να και ο Μέρκιουρι με τη Βοημική του ραψωδία να ξεσηκώνει τη νεολαία. Όλη η πόλη υποκλίνεται στο θέαμα, όλοι είναι εδώ. Εκτός αν το βράδυ παίζει η Μπάρτσα στο Καμπ νου οπότε η λαοθάλασσα είναι περιορισμένη. Για έξι με επτά δεκάδες χιλιάδες μιλάμε τώρα. Από τον χορό των υδάτων κάποιοι προτιμούν τις πιρουέτες του Γκάβι και τις ντρίπλες του Γιαμάλ. Γούστα είναι αυτά.

●

 

Η Βαρκελώνη είναι οικεία πόλη. Πολύχρωμη, νεανική. Σε υποδέχεται όποιος κι αν είσαι. Σου ανοίγεται, σε αφήνει να την ανακαλύψεις. Τουριστική μεν, αλλά με τρόπο αρχέγονα αρχοντικό. Παντού υπάρχει μια υγιής ελευθερία, μια περηφάνια που δεν καταντάει έπαρση. Αυτή την οικειότητα μονάχα στην Κωνσταντινούπολη την έχω νιώσει ως τώρα. Ίσως και στην Τεργέστη του Τζόις, του Ερνέστο Σάμπα και των άλλων Ιταλών ποιητών. Μία ηλικιωμένη γυναίκα γευματίζει μόνη της σε εστιατόριο της Βασιλικής πλατείας, δίπλα στην τζαμαρία. Βλέμμα διεισδυτικό, εφιαλτικά αληθινό. Ένας πατέρας έσερνε σε καρότσι στο εμπορικό κέντρο της Αρένας τον ανάπηρο γιο του. Η έκφραση του είχε κάτι από την απόγνωση του κρεμασμένου Χριστού στη Sagrada Familia. Μία αλλόκοτη συστολή. Πρόσωπα θαρρείς βγαλμένα από πίνακες του Γκόγια ή ταινίες του Αλμοδόβαρ. Κι όμως, πρόσωπα οικεία, καθημερινά. Στη Βαρκελώνη του 2026.

●

ΑΝΟΣΤΟΝ ΗΜΑΡ

Αφήνουμε πίσω μας την πόλη του άγιου Γκαουντί, του Μιρό, του Νταλί και του Πικάσο, του σκοτεινού Θαφόν, του Μολνταμπάν και του Χοσέ Καρέρας. Την πόλη των μεγάλων πλατειών και των μεγάλων κτηρίων, των αναίμακτων, προσοδοφόρων πλέον, αρένων, του Montjuic με τα νερά που χορεύουν, της λεωφόρου Las Ramblas με τους υπαίθριους ζωγράφους και τα τουριστικά. Τη Βαρκελώνη των τρελαμένων πιτσιρικάδων με τη φανέλα των μπλαουγκράνα κατάσαρκα, της διαχρονικής Barca του Κρόιφ, του Νέσκενς, του Μέσι, του Τσάβι, του Ινιέστα, του Πέντρι και του Γιαμάλ. Την πόλη των τάπας και της παέγια, των υγιών συλλογικοτήτων, των εξεγέρσεων, της περηφάνιας και των μεγάλων οραμάτων. Αποχαιρετούμε και κείνον τον ευτραφή έγχρωμο τρομπετίστα της πλατείας της Ισπανίας, που θαρρείς διακτινίστηκε από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, από τη Νέα Ορλεάνη στο σήμερα, για τον επιούσιο. Πετάμε ήδη πάνω από τα σύννεφα

(από την τροχοδρόμηση του αεροπλάνου στο «Μακεδονία» νιώθεις ήδη στο πέλμα σου την ανελέητη πατρίδα)

 

Αύγουστος 2026